Οθωμανική Ιστορία της Θεσσαλονίκης

Κατά τους 5 περίπου αιώνες της Τουρκοκρατίας, η Θεσσαλονίκη ήταν μια πολυεθνική πόλη. Εκτός από τις τρεις επικρατέστερες εθνικές ομάδες που αποτελούσαν το μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού της (Έλληνες, Τούρκοι και Εβραίοι), υπάρχουν Αλβανοί, Άραβες, εξισλαμισμένοι Εβραίοι, Βλάχοι, Σλαβοι και Εβραίοι από διάφορες Ευρωπαϊκές χώρες, με τις ιδιαίτερες γλώσσες και συνήθειές τους. Μαζί τους ζούσε και ένας μικρός αριθμός Ευρωπαίων: Άγγλοι, Γάλλοι, Ιταλοί, Μαλτέζοι, με σημαντική επίδραση στην οικονομική ζωή της πόλης.

Η Θεσσαλονίκη καταλήφθηκε στις 19/03/1430 από το Σουλτάνο Μουράτ Β’, ο οποίος εξαγόρασε πολλούς αιχμαλώτους, επιδιόρθωσε τα τείχη και τους πύργους και δώρισε σε πολλούς σπίτια, μοναστήρια και εκκλησίες.

Τα τζαμιά της Θεσσαλονίκης ήταν πολυάριθμα: 38 τζαμιά με μιναρέδες και 49 μικρά συνοικιακά τεμένη, χωρίς μιναρέ. Τα τζαμιά ήταν τα κέντρα της θρησκευτικής ζωής των Μουσουλμάνων. Της εκπαιδευτικής ζωής με τα σχολεία και τους μεντρεσέδες (ιδρύματα μόρφωσης), και της κοινωνικής, καθώς εκεί συγκεντρώνονταν όλοι οι Μουσουλμάνοι για να μάθουν τις ειδήσεις και να συζητήσουν τα προβλήματα της πόλης.

Σημαντικός ήταν για τη ζωή των Μουσουλμάνων και ο ρόλος των τεκέδων, των θρησκευτικών ιδρυμάτων όπου ζούσαν οι δερβίσηδες. Σχεδόν κάθε συνοικία της Θεσσαλονίκης διέθετε τουλάχιστον έναν τεκέ. Στους δερβίσηδες προσέτρεχαν πλούσιοι και φτωχοί για συμβουλές ή για θεραπεία κάποιας ασθένειας. Οι πιο περίφημοι τεκέδες ήταν των Μπεκτασήδων και των Μεβλεβήδων.

Επίσης, πολλά ήταν τα λουτρά, απαραίτητα για την κάθαρση των πιστών πριν από την προσευχή. Ο Μουράτ έχτισε σε κεντρικό σημείο της Θεσσαλονίκης το πρώτο Τουρκικό λουτρό, που ονομάστηκε «Bey Hammamı».

Διοικητικά η Θεσσαλονίκη ως το 19ο αιώνα αποτελούσε σαντζάκι που υπαγόταν στον Μπεηλέρμπεη, το γενικό διοικητή της Ρούμελης, δηλαδή των Βαλκανίων.

Σημαντική ήταν και η θέση του καδή της Θεσσαλονίκης, ο οποίος εκτός από τη δικαστική αρμοδιότητα είχε και τον έλεγχο όλων των κρατικών υπηρεσιών.

Οι ξένοι υπήκοοι, πρόξενοι ευρωπαϊκών κρατών, υπάλληλοι προξενείων και έμποροι, γνωστοί ως Φράγκοι, αν και λίγοι είχαν μεγάλη επιρροή στην κοινωνική και οικονομική ζωή της πόλης.

Συντεχνίες

Πολύ σημαντική στην οικονομική και την κοινωνική ζωή των κατοίκων της Θεσσαλονίκης, ήταν η ύπαρξη των συντεχνιών, των κλειστών επαγγελματικών οργανώσεων, στις οποίες ανήκαν υποχρεωτικά όλοι οι επαγγελματίες. Οι συντεχνίες διηύθυναν την αγορά: αγόραζαν τις πρώτες ύλες και τις πουλούσαν στα μέλη τους, καθόριζαν τις τιμές των εμπορευμάτων, ήλεγχαν την ποιότητα των προϊόντων και τιμωρούσαν τα μέλη που δεν υπάκουαν.

Κατά τα μέσα του 19ου αιώνα, υπήρχαν στη Θεσσαλονίκη 125-130 συντεχνίες με 1.800 ως 2.000 καταστήματα. Το 40% αυτών ήταν ελληνικά, το 33% τουρκικά και το 27% εβραϊκά.

Κυριότερα επαγγέλματα των κατοίκων ήταν: Σαμολαδάδες, σταφιδέμποροι, αρτοποιοί, ποτοποιοί, μακαρονοποιοί, ψαράδες, χασάπηδες, στραγαλατζήδες, μάγειροι, χαλβατζήδες, πωλητές μπόζα (ρόφημα), μπακάληδες, ζαχαροπλάστες, αλευράδες, γιαουρτσήδες, πωλητές μπουρεκιών, φρούτων, κριθαριού, τυροποιοί, καφεκόπτες, υφαντουργοί, ράφτες, κλωστοποιοί, κατασκευαστές τσόχας, καλτσοποιοί, πετσετοποιοί, μεταξουργοί, βυρσοδέψες, υποδηματοποιοί, μπαλωματήδες, πεταλωτές, καλαϊτζήδες, τενεκετζήδες, καζαντζήδες, καλαθοπλέκτες, χρυσοχόοι, σαράφηδες, σαπουνοποιοί, τελάληδες, λουτράρηδες, παπλωματάδες κλπ.

Ελληνικά επώνυμα προερχόμενα από τούρκικες λέξεις

Μουμτζής, Μπακιρτζής, Μπαλτατζής, Μπασματζής, Μποσταντζής, Πεστεμαλτζής, Ρακιτζής, Σαμαρτζής, Σαπουντζής, Σεπετζής, Σιλκιτζής, Σιμιτζής, Ταμπουρατζής, Ταχμιτζής, Τερετζής, Τουτουντζής, Τσεσμετζής, Τσοχατζής κλπ. Επίσης υπάρχου ν πολλά ελληνικά επώνυμα με την κατάληξη –ογλού, όπως Αρναούτογλου, Ασλάνογλου, Παπάζογλου, Πεσματζόγλου, Ουζούνογλου κλπ.

Σωζόμενα κτίσματα της εποχής της Τουρκοκρατίας

Α) Οχυρωματικά Έργα

Στο λιμάνι της Θεσσαλονίκης δεσπόζει ο Λευκός Πύργος ο οποίος αποτελούσε μέρος της οχύρωσης της πόλης. Έχει 6 ορόφους, 34 μέτρα ύψος και 70 μέτρα περίμετρο.

Ο Λευκός Πύργος κτίστηκε μετά την άλωση της πόλης από τους Οθωμανούς, στη θέση προϋπάρχοντος Βυζαντινού πύργου. Έχει διατυπωθεί η άποψη πως αρχιτέκτονας ήταν ο φημισμένος Μιμάρ Σινάν. Στην αρχή ονομαζόταν «Πύργος του Λέοντος»όπως αναφέρει τούρκικη επιγραφή του 1535-1536, που υπήρχε στην είσοδο του εξωτερικού περιβόλου (τώρα κατεδαφισμένος), η οποία μάλλον αναφερόταν στη χρονολογία κατασκευής του περιβόλου. Από τον 17ο αιώνα και μετά ονομαζόταν ανεπίσημα «Φρούριο της Καλαμαριάς» (Kelemeriye Kalesi) και «Πύργος των Γενιτσάρων». Μετά τη διάλυση του τάγματος των Γενιτσάρων το 1826, απόκτησε τον τίτλο «Πύργος του Αίματος» (Kanlı Kule) και λειτούργησε ως φυλακή μελλοθανάτων. Το 1883, ο Σουλτάνος Αμπντούλ Χαμίτ Β’, διέταξε το Νομάρχη (Βαλή) της Θεσσαλονίκης να ονομαστεί «Λευκός Πύργος» (Ακ Καλέ).

Γύρω από τον Λευκό Πύργο υπήρχε χαμηλός οκταγωνικός περίβολος, με τρεις επίσης μικρότερους οκταγωνικούς πύργους, που κατεδαφίστηκε το 1917. Σήμερα λειτουργεί ως Μουσείο Βυζαντινού Ποίτισμού.

Εκτός από το Λευκό Πύργο, υπάρχει ένας ακόμη κυκλικός πύργος, ο «Πύργος της Αλώσεως» ή «Πύργος του Τριγωνίου». Κοντά σ’αυτόν υπάρχει συγκρότημα από πύργους το «Επταπύργιο» ή «Γεντί Κουλέ». Στο κτιριακό συγκρότημα περιλαμβάνεται το Βυζαντινό φρούριο και οι παλιές φυλακές.

Β) Τζαμιά

α) Το «Αλατζά Ιμαρέτ» : Χτίστηκε το 1484 και πήρε αυτό το όνομα επειδή κοντά στο τζαμί υπήρχε πτωχοκομείο.

β) Το «Χαμζά Μπέη Τζαμί»: Χτίστηκε το 1467 και ανοικοδομήθηκε το 1620. Σήμερα βρίσκεται σε φάση συντήρησης και ανάδειξης, ώστε να στεγάσει αρχαιολογικά ευρήματα που βρέθηκαν κατά τη διάρκεια της κατασκευής του Μετρό.

γ) Το «Γενί Τζαμί»: Χτίστηκε το 1902 και χρησίμευε ως τρόπος λατρείας των εξισλαμισμένω ν Εβραίων, των Ντουμέδων (Dönme). Σήμερα χρησιμοποιείται ως εκθεσιακός χώρος.

δ) Το «Τζαμί του Λεμπέτ»: Βρίσκεται στο στρατόπεδο του Παύλου Μελά και χτίστηκε για τους έγκλειστους μουσουλμάνους στο στρατόπεδο.

Γ) Λουτρά

Το 1444 χτίστηκε το πρώτο Οθωμανικό λουτρό στη Θεσσαλονίκη, το «Μπέη Χαμάμ» (λουτρά Παραδείσου), το οποίο είναι και το μεγαλύτερο στην Ελλάδα. Το κτίριο αποκαταστάθηκε από την Αρχαιολογική Υπηρεσία και είναι επισκέψιμο.

Άλλα σωζόμενα λουτρά είναι το «Πασά Χαμάμ», το «Γιαχουντί Χαμάμ» (Λουτρό των Εβραίων) στην περιοχή Λουλουδάδικα (και τα δύο, κτίσματα του 16ου αιώνα) και το «Γενί Χαμάμ».

Δ) Άλλα μνημεία της Οθωμανικής περιόδου

1) Το Μπεζεστένι (Bezesten)

Κτίστηκε επί Σουλτάνου Μεχμέτ Β’ (1455-1459). Βρίσκεται στη συμβολή των οδών Βενιζέλου και Σολωμού, απέναντι από το Χαμζά Μπέη τζαμί και το παλιό δημαρχείο της πόλης. Αποτελείται από έναν ορθογώνιο χώρο με μια είσοδο σε κάθε μια από τις τέσσερις πλευρές του. Το κτίσμα είχε 6 μολυβδοσκέπαστους θόλους. Πριν την πυρκαγιά του 1917, που κατέστρεψε το μεγαλύτερο μέρος της πόλης, το Μπεζεστένι είχε 113 καταστήματα. Τις δεκαετίες του 1980 και 1990, έγιναν εργασίες στερέωσης του κτιρίου γιατί είχε υποστεί καθίζηση και απόκλιση. Σήμερα εκεί στεγάζονται διάφορα καταστήματα.

Είναι το ένα από τα δύο σωζόμενα σήμερα Μπεζεστένια στην Ελλάδα (το άλλο βρίσκεται στις Σέρρες και στεγάζει το Αρχαιολογικό Μουσείο των Σερρών).

2) Η Βίλλα Αλλατίνι

Στην περιοχή Ντεπό, στα ανατολικά του Δήμου Θεσσαλονίκης (στη λεωφόρο Βασιλίσσης Όλγας) βρίσκεται η τριώροφη βίλλα Αλλατίνι, του 19ου αιώνα, ιδιοκτησία των Εβραίων Θεσσαλονικέων βιομηχάνων Αλλατίνι, η οποία σήμερα είναι η έδρα της Νομαρχίας Θεσσαλονίκης.Το 1909 η βίλλα Αλλατίνι φιλοξένησε το Σουλτάνο Αμπντούλ Χαμίτ Β, κατά τη διάρκεια της εξορίας του στη Θεσσαλονίκη, έπειτα από το κίνημα των Νεότουρκων στην Κωνσταντινούπολη.

3) Η Βίλλα Μπιάνκα

Στην ίδια λεωφόρο βρίσκεται επίσης η βίλλα Μπιάνκα, που αναπαλαιώθηκε και χρησιμοποιείται σήμερα ως χώρος του δικτύου Βαλκανικών πόλεων. Κατασκευάστηκε το 19ο αιώνα για να στεγάσει την εύπορη οικογένεια της Θεσσαλονίκης Diaz-Fernandos.

4) Η Βίλλα Μορντώχ

Στη διασταύρωση της λεωφόρου Βασιλίσσης Όλγας και της οδού 25ης Μαρτίου, βρίσκεται η βίλλα Μορντώχ, η οποία κτίστηκε το 1905. Αρχικά ήταν κατοικία του Τούρκου Μεράρχου Σεϊφουλάχ Πασά. Το 1923 πουλήθηκε στους αδρφούς Σαλώμ και στη συνέχεια πέρασε στην ιδιοκτησία του Σαμουήλ Μορντώχ. Σήμερα στεγάζει τις υπηρεσίες του Ε’ Διαμερίσματος Θεσσαλονίκης και του Οργανισμού Ρυθμιστικού Θεσσαλονίκης.

5) Η Βίλλα Λεβή Μοδιάνο και Η Βίλλα Χαφίζ Μπέη

Το 1888 στη λεωφόρο Βασιλίσσης Όλγας χτίστηκε η βίλλα Λεβή Μοδιάνο (ή Θεμελή), νυν οικία Μιχαηλίδη, και η βίλλα Χαφίζ Μπέη, σημερινή Σχολή Τυφλών.

 

Ε) Μουσείο Ατατούρκ

Ανάμεσα στα πολλά μουσεία της Θεσσαλονίκης, αξίζει να αναφέρουμε το Μουσείο Ατατούρκ, το οποίο βρίσκεται πίσω από το Τουρκικό Προξενείο. Στεγάζεται στο σπίτι που γεννήθηκε ο Κεμάλ Ατατούρκ. Βρίσκεται στην οδό Αποστόλου Παύλου. Το 1935, το Δημοτικό Συμβούλιο της Θεσσαλονίκης το παραχώρησε στο Τουρκικό κράτος και έτσι μετατράπηκε σε μουσείο. Το 1981, το κτίριο ξαναβάφτηκε στο αρχικό ροζ χρώμα που είχε. Το μεγαλύτερο μέρος της επίπλωσης είναι αυθεντικό. Χρειάστηκε κάποια έπιπλα που έλειπαν να αντικατασταθούν με άλλα που πήραν από το Μαυσωλείο του Κεμάλ και από το Τοπ Καπί της Κωνσταντινούπολης.

Στους τοίχους οι επισκέπτες βλέπουν πολλές φωτογραφίες από διάφορες φάσεις της ζωής του Κεμάλ. Αποτελείται από 2 ορόφους. Στον πρώτο βρίσκεται το σαλόνι για τους ξένους, το δωμάτιο της μητέρας του Κεμαλ, το καθιστικό και η κουζίνα. Στον δεύτερο όροφο βρίσκεται το δωμάτιο στο οποίο γεννήθηκε ο Κεμάλ Ατατούρκ το 1881. Σε άλλο δωμάτιο εκτίθενται τα προσωπικά του αντικείμενα και στον τοίχο είναι κρεμασμένα έγγραφα από το σχολείο του.

Πηγή: Δημητριάδης Βασίλης: Συνταξιούχος καθηγητής Τουρκολογίας Φιλοσοφικής Σχολής Πανεπιστημιού Κρήτης και Διευθυντής του Ιστορικού Αρχείου Μακεδονίας στη Θεσσαλονίκη.